Hội nghị tham vấn hồ sơ chính sách của Dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi)

Tham dự Hội nghị có bà Nguyễn Thị Thủy, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Quốc hội, một số đại biểu Quốc hội, đại diện TANDTC, Bộ Công an, Bộ Tài chính, các Vụ chức năng của VKSNDTC, các nhà khoa học đầu ngành như GS.TSKH Đào Trí Úc, GS.TS Võ Khánh Vinh, PGS.TS Trần Văn Độ, PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn, ông Nguyễn Văn Phúc, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Ngân sách Quốc hội…

Về đại diện Liên đoàn Luật sư Việt Nam có TS.LS Phan Trung Hoài, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, TS.LS. Chu Thị Trang Vân, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đào tạo – Bồi dưỡng, thành viên Tổ Biên tập.

Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã cử TS.LS Phan Trung Hoài đại diện Thường trực Liên đoàn tham gia Ban soạn thảo, các Luật sư Chu Thị Trang Vân, Nguyễn Văn Hà, Chu Hiền tham gia là thành viên Tổ biên tập, tham dự các phiên họp, đồng thời có các Công văn số 259/LĐLSVN ngày 05/6/2026 đóng góp ý kiến cho dự thảo Báo cáo tổng kết thi hành BLTTHS và Công văn số 305/LĐLSVN ngày 01/7/2026 tiếp tục đóng góp ý kiến cho Bộ hồ sơ chính sách của Dự án BLTTHS (sửa đổi) gồm các dự thảo: (1) Báo cáo tổng kết thực tiễn thi hành BLTTHS (sửa đổi, bổ sung 2021, 2024 và 2025); (2) Tờ trình chính sách của BLTTHS (sửa đổi) của Vụ Pháp chế VKSNDTC; (3) Bản thuyết minh quy phạm hóa chính sách của Dự án BLTTHS (sửa đổi); (4) Phụ lục vướng mắc, bất cập của BLTTHS; (5) Phụ lục 1 Văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành BLTTHS; (6) Dự thảo Báo cáo đánh giá tác động của chính sách trong Dự án BLTTHS (sửa đổi). Theo Liên đoàn Luật sư Việt Nam, các dự thảo đã được VKSNDTC chuẩn bị công phu, đánh giá được thực tiễn thi hành, kết quả đạt được, những bất cập, vướng mắc và nguyên nhân trong quá trình thực thi BLTTHS, quan điểm, chính sách và phạm vi các chính sách BLTTHS, đặt ra nhiều vấn đề mới nhằm sửa đổi toàn diện BLTTHS hiện hành, có tiếp thu một số ý kiến đóng góp của Liên đoàn Luật sư Việt Nam.

Đại diện Vụ Pháp chế VKSNDTC đã trình bày về Hồ sơ chính sách Dự án BLTTHS (sửa đổi) với 6 nhóm chính sách lớn gồm: (1) Đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả, nhằm thay thế những thủ tục rườm rà, kéo dài, gây tốn kém thời gian và nguồn lực; (2) Đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng bảo đảm phân hóa và khoan hồng trong xử lý tội phạm; (3) Hoàn thiện thẩm quyền tố tụng, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm tốt hơn quyền con người; (4) Đổi mới phương thức hoạt động tố tụng theo hướng tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến; (5) Hoàn thiện các quy định đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế; (6) Luật hóa các cơ chế đã được thực tiễn kiểm nghiệm và khắc phục những bất cập qua tổng kết thi hành BLTTHS năm 2015.

Tham gia ý kiến đóng góp tại Hội nghị, TS.LS Phan Trung Hoài đánh giá các dự thảo đã được VKSNDTC chuẩn bị công phu, thể hiện được thực tiễn thi hành, kết quả đạt được, những bất cập, vướng mắc và nguyên nhân trong quá trình thực thi BLTTHS, quan điểm, chính sách và phạm vi các chính sách BLTTHS, đặt ra nhiều vấn đề mới nhằm sửa đổi toàn diện BLTTHS hiện hành, có tiếp thu một số ý kiến đóng góp của Liên đoàn Luật sư Việt Nam. BLTTHS năm 2015 (sửa đổi 2021, 2024 và 2025) có nhiều quy định tiến bộ, nhất là các nguyên tắc suy đoán vô tội, nguyên tắc tranh tụng, góp phần to lớn vào kết quả cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, từng bước bảo đảm các quyền và nghĩa vụ của người bào chữa, 100% các vụ án theo yêu cầu của các cơ quan tiến hành tố tụng đều có luật sư tham gia. Thông qua việc tham gia tố tụng hình sự, vị thế của đội ngũ luật sư Việt Nam ngày càng được khẳng định, tạo được không khí tranh tụng bình đẳng, nhiều phán quyết của Tòa án đã ghi nhận ý kiến của luật sư về nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm do nhận thức và pháp luật chưa còn bất cập, vướng mắc, từ đó kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

Tuy nhiên, trong báo cáo tổng kết, cơ quan chủ trì soạn thảo cần đánh giá thêm về nguyên nhân vì sao tỉ lệ luật sư tham gia trong các vụ án hình sự còn rất thấp. theo báo cáo của các cơ quan tiến hành tố tụng, từ năm 2007 đến tháng 9/2025, số luật sư tham gia trong giai đoạn điều tra là 183.180/1.326.377 vụ án (đạt 13,81%). Trong giai đoạn tố tụng tại tòa án, tỉ lệ luật sư tham gia tố tụng cao nhất ở giai đoạn xét xử phúc thẩm với 117.399/527.374 vụ án có luật sư tham gia (đạt 22,26%); giai đoạn xét xử sơ thẩm với 406.778/5.026.403 vụ án có luật sư tham gia (đạt 8,1%); giai đoạn giám đốc thẩm, tái thẩm có 169/14.979 vụ án có luật sư tham gia (đạt 1,12%). Mặc dù, các quy định của BLTTHS hiện hành có nhiều tiến bộ, nhưng trong giai đoạn điều tra, hoạt động hành nghề của luật sư còn nhiều khó khăn, chủ yếu do nhận thức của một số ít cơ quan và người tiến hành tố tụng chưa coi trọng vai trò của người bào chữa, ảnh hưởng đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội.

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, thực hiện chủ trương cải cách tư pháp của Đảng, cân bằng giữa mục tiêu đấu tranh phòng, chống tội phạm và tôn trọng, bảo đảm quyền con người, dân chủ hóa hoạt động tố tụng, một trong những trọng tâm của việc sửa đổi toàn diện BLTTHS lần này cần quan tâm là xác định đúng đắn vai trò của luật sư là chủ thể thực hiện chức năng gỡ tội là chức năng cơ bản của TTHS, từ đó tháo gỡ các vướng mắc, hạn chế trong quá trình thi hành BLTTHS. Trọng tâm đề xuất của Liên đoàn Luật sư Việt Nam xuất phát từ chủ trương mới của Đảng trong Nghị quyết 27, các quy định của Hiến pháp, cần xác định vị thế độc lập, bình đẳng với các chủ thể tiến hành tố tụng, cần bổ sung thủ tục đăng ký bào chữa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho bị hại, đương sự theo phương thức trực tuyến. Đây chính là giải pháp đột phá để giải quyết thực trạng tỉ lệ luật sư tham gia tố tụng còn rất thấp do các rào cản về thủ tục hành chính, cấp văn bản Thông báo đăng ký bào chữa, bảo vệ quyền lợi đã nảy sinh trong thực tiễn.

Liên đoàn Luật sư Việt Nam đề nghị bổ sung và cơ chế đảm bảo quyền tiếp cận sớm nhất và trao đổi riêng tư giữa luật sư với người bị tạm giữ, tạm giam (trừ án xâm phạm an ninh quốc gia); quyền miễn trừ trách nhiệm hình sự, dân sự và hành chính khi luật sư phát biểu ý kiến bằng văn bản hoặc lời nói trong khi hành nghề đúng pháp luật, quy định các biện pháp chế tài đối với hành vi cản trở quyền hành nghề luật sư theo Mục 17 Điều 6 Quy định số 132-QĐ-TW ngày 27/10/2023 của Ban chấp hành Trung ương Đảng về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.

Đại diện Liên đoàn Luật sư Việt Nam cũng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung các quy định còn thiếu, chưa được BLTTHS quy định về sự tham gia của luật sư trong biện pháp tố tụng điều tra đặc biệt (chương XVI); thủ tục thi hành án tử hình, xét tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích (Điều 367, 368 chương XXIV BLTTHS); thủ tục luật sư tham gia phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm (Điều 383 BLTTHS); thủ tục xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán TANDTC theo yêu cầu của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, kiến nghị của Ủy ban Tư pháp Quốc hội, Viện trưởng VKSNDTC, đề nghị của Chánh án TANDTC (Khoản 3 Điều 405 BLTTHS); trình tự, thủ tục, thể thức thu thập chứng cứ của người bào chữa và thời hạn giao nộp chứng cứ được thu thập cho cơ quan tiến hành tố tụng trong giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử.

Đối với chính sách 2 (“đổi mới thủ tục tố tụng bảo đảm phân hóa và khoan hồng trong xử lý tội phạm”), Liên đoàn Luật sư Việt Nam nhận thấy chính sách này thể hiện rất nhiều điểm mới, tiến bộ, mở rộng phạm vi không khởi tố, phạm vi người có hành vi phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, Liên đoàn Luật sư Việt Nam đề nghị quy định rõ vai trò và sự tham gia của người bào chữa (trong đó luật sư là chủ thể chính yếu) vào các trình tự, thủ tục này, vì nếu quy định rõ sẽ phát huy được vai trò của luật sư nhằm thực hiện chính sách nhân văn và tiến bộ nói trên.

Trong quá trình bổ sung thủ tục xem xét áp dụng hình phạt nhẹ hơn trong trường hợp nhận tội, nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng, đối với trường hợp người phạm tội nhận tội, nhận hình phạt, chủ động bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả thì cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền xem xét thực hiện trình tự, thủ tục để áp dụng hình phạt nhẹ hơn, bảo đảm tính nhân đạo, khuyến khích người phạm tội tích cực hợp tác trong quá trình giải quyết vụ án. Liên đoàn Luật sư Việt Nam đề nghị quy định rõ trong “Biên bản cam kết nhận tội, nhận hình phạt” phải có sự tham gia và chữ ký của người bào chữa. Việc bổ sung quy định này là cơ chế giám sát thiết yếu nhằm bảo đảm tính tự nguyện, khách quan của lời nhận tội, qua đó phòng ngừa và chống lại các hành vi bức cung, nhục hình, đồng thời nội luật hóa tinh thần của Công ước chống tra tấn (CAT) mà Việt Nam là thành viên.

Về chính sách 3 (“hoàn thiện chế định thẩm quyền tố tụng; tăng cường kiểm soát quyền lực; bảo đảm tốt hơn quyền con người”), Liên đoàn Luật sư Việt Nam đề nghị bổ sung cơ chế tham gia kiểm tra, giám sát, vai trò của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các Đoàn Luật sư địa phương là thành viên MTTQVN trong kiểm soát quyền lực phòng, chống tham nhũng trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án; quy định các hành vi bị nghiêm cấm và chế tài đối với các hành vi cản trở quyền hành nghề của luật sư (tham khảo dự thảo Luật Luật sư đang trình Chính phủ).

Về kỹ thuật lập quy, cách thiết kế về địa vị pháp lý của người bào chữa (trong đó luật sư là diện chủ thể chính yếu) được quy định tại khoản 17, 18 và 19 Điều 55 BLTTHS chương IV, xác định “người bào chữa; người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại, đương sự; người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố” là người tham gia tố tụng. Khác với những người tham gia tố tụng khác đã được định nghĩa ngay tại chương IV về người tham gia tố tụng, riêng định nghĩa về người bào chữa lại được chuyển lên khoản 1 Điều 72 chương V.

Cần xem xét địa vị pháp lý của luật sư là một chủ thể tư pháp có vị thế độc lập và bình đẳng trong sự vận hành thống nhất của thể chế tư pháp. Trong điều kiện đất nước bước vào kỷ nguyên mới và yêu cầu của chiến lược cải cách tư pháp theo các Nghị quyết của Đảng, đội ngũ luật sư đã được nhìn nhận có vai trò quan trọng trong quá trình tranh tụng và tư vấn pháp luật, là những người được đào tạo và hành nghề chuyên nghiệp về pháp luật, dựa trên Bộ Quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp. Trong xã hội, luật sư có sứ mệnh bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp cho cơ quan, tổ chức, cá nhân, đảm bảo việc thực thi pháp luật được đúng đắn, bảo vệ công lý, góp phần phát triển kinh tế, xây dựng xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Có thể khẳng định, tiêu chuẩn của luật sư và giá trị của hoạt động nghề nghiệp luật sư không khác gì với những người tiến hành tố tụng hoặc người hoạt động tư pháp khác.

Do đó, trong việc sửa đổi toàn diện BLTTHS lần này, Liên đoàn Luật sư Việt Nam đề nghị VKSNDTC nghiên cứu, tách các khoản 17, 18 và 19 Điều 55 quy định về người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại, đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố trong chương IV chuyển sang chương V có tên chung là “bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự”. Việc định danh các chủ thể này từ chương IV sang chương V sẽ trả lại đúng vị trí pháp lý độc lập, bình đẳng của các chủ thể thực hiện chức năng gỡ tội, bảo vệ quyền lợi so với chức năng buộc tội, không coi luật sư chỉ là người tham gia tố tụng phái sinh. Về phần mình, Liên đoàn Luật sư Việt Nam được phân công tham gia sửa đổi các quy định tại chương V liên quan đến luật sư, sẽ phối hợp đề xuất các sửa đổi, bổ sung với Tổ Biên tập theo kế hoạch và tiến độ của cơ quan chủ trì soạn thảo.