Buổi chiều ở Nam Ninh: Từ kết nối nghề nghiệp đến bài toán tuân thủ trong đầu tư xuyên biên giới

Nếu phiên toàn thể buổi sáng đặt ra những vấn đề lớn về hợp tác pháp lý Trung Quốc – ASEAN, xây dựng hệ sinh thái dịch vụ pháp lý, trọng tài, hòa giải và liên thông pháp luật, thì chương trình buổi chiều đi gần hơn vào thực tiễn. Những câu chuyện được đặt lên bàn thảo luận không còn chỉ là định hướng hay mô hình hợp tác, mà trực tiếp chạm đến những vấn đề mà doanh nghiệp và luật sư thường xuyên phải đối diện khi triển khai hoạt động đầu tư, kinh doanh tại một quốc gia khác.

Không gian làm việc vì vậy cũng mang sắc thái khác. Khoảng cách giữa diễn giả và đại biểu gần hơn; nội dung trao đổi cụ thể hơn; những câu chuyện về đầu tư, đất đai, xuất xứ hàng hóa, dữ liệu, dòng vốn và tổ chức chuỗi cung ứng nhanh chóng trở thành tâm điểm của phiên làm việc.

Từ giao lưu nghề nghiệp đến những kết nối cụ thể

Mở đầu chương trình, đại diện Công ty Luật Vạn Ích Quảng Tây chào mừng các chuyên gia, học giả, đại diện tổ chức nghề nghiệp, doanh nghiệp và giới luật sư đến từ nhiều quốc gia, khu vực.

Theo giới thiệu của Ban Tổ chức, phiên chuyên đề tập trung vào các thị trường Singapore, Việt Nam, Timor-Leste và một số quốc gia ASEAN; đồng thời thảo luận về chiến lược đầu tư ra nước ngoài, tuân thủ pháp luật và thực tiễn xử lý các vấn đề xuyên biên giới.

Đáng chú ý, Việt Nam được nhắc tới nhiều lần trong chương trình, không chỉ với tư cách một thành viên ASEAN mà còn là một thị trường cụ thể đang thu hút sự quan tâm của doanh nghiệp Trung Quốc.

Điều này không khó lý giải. Việt Nam và Trung Quốc có đường biên giới trên bộ dài, quan hệ thương mại phát triển mạnh, hoạt động đầu tư và chuỗi cung ứng ngày càng đan xen. Quảng Tây lại có vị trí trực tiếp kết nối với Việt Nam. Vì vậy, đối với nhiều tổ chức hành nghề luật sư tại Quảng Tây, việc hiểu pháp luật Việt Nam, xây dựng mạng lưới luật sư đối tác và phát triển năng lực cung cấp dịch vụ pháp lý liên quan đến Việt Nam đang trở thành nhu cầu thực tế.

Chương trình buổi chiều bắt đầu bằng hoạt động ký kết các thỏa thuận hợp tác giữa Công ty Luật Vạn Ích và một số đối tác Việt Nam.

Trong một diễn đàn pháp lý, nghi thức ký kết có thể chỉ diễn ra trong ít phút, nhưng phía sau đó là một câu chuyện lớn hơn: hoạt động dịch vụ pháp lý xuyên biên giới ngày càng đòi hỏi sự phối hợp giữa luật sư tại nhiều hệ thống pháp luật khác nhau.

Một tổ chức hành nghề luật sư của một quốc gia rất khó có thể tự mình xử lý toàn bộ các vấn đề phát sinh khi khách hàng bước sang một thị trường mới. Đầu tư xuyên biên giới thường kéo theo đồng thời nhiều lớp pháp luật: đầu tư, doanh nghiệp, đất đai, xây dựng, thuế, hải quan, lao động, sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu và giải quyết tranh chấp.

Vì vậy, hợp tác giữa các tổ chức hành nghề luật sư không đơn thuần là hoạt động giao lưu. Trong nhiều trường hợp, đó chính là cơ sở để hình thành một chuỗi dịch vụ pháp lý đủ khả năng theo sát toàn bộ quá trình đầu tư của khách hàng.

Khi “đi ra nước ngoài” bắt đầu từ bài toán tuân thủ

Phần trao đổi chuyên môn trong buổi chiều nhanh chóng chuyển từ câu chuyện kết nối sang một vấn đề thiết thực hơn: doanh nghiệp phải chuẩn bị gì trước khi đầu tư ra nước ngoài?

Một trong những ý kiến được nhấn mạnh tại tọa đàm là doanh nghiệp không thể chỉ nhìn vào quy mô thị trường, giá nhân công hay ưu đãi đầu tư để quyết định địa điểm đặt nhà máy hoặc mở rộng hoạt động.

Trong môi trường pháp lý hiện nay, một dự án đầu tư xuyên biên giới đồng thời chịu sự điều chỉnh của pháp luật nước đầu tư và pháp luật của quốc gia tiếp nhận đầu tư. Chính sự “điều chỉnh kép” này khiến quản trị tuân thủ trở thành một phần không thể thiếu trong cấu trúc của dự án.

Các diễn giả lưu ý rằng những phương thức đầu tư thiếu minh bạch, sử dụng chủ thể trung gian hoặc thiết kế giao dịch nhằm né tránh yêu cầu quản lý có thể tạo ra những rủi ro rất lớn khi cơ chế giám sát ngày càng chặt chẽ.

Thông điệp được đưa ra khá rõ: hệ thống tuân thủ phải được xây dựng trước khi dòng vốn được chuyển đi, chứ không phải chỉ được bổ sung sau khi doanh nghiệp đã gặp vấn đề.

Ở góc độ luật sư, đây cũng chính là sự thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận dịch vụ pháp lý. Luật sư không nên chỉ xuất hiện khi tranh chấp đã xảy ra. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tham gia từ giai đoạn hình thành dự án, nhận diện rủi ro và giúp khách hàng thiết kế một cấu trúc đầu tư phù hợp ngay từ đầu.

Đất đai – bài học đầu tiên khi đầu tư vào Việt Nam

Khi câu chuyện chuyển sang thị trường Việt Nam, vấn đề đất đai lập tức trở thành một chủ đề lớn.

Các diễn giả chia sẻ rằng một trong những sai lầm phổ biến của nhà đầu tư nước ngoài là áp dụng tư duy pháp lý của quốc gia mình vào một hệ thống pháp luật khác.

Ở Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà đầu tư phải tiếp cận đất thông qua các cơ chế pháp lý phù hợp, đồng thời dự án còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật về đầu tư, quy hoạch, xây dựng, môi trường và các quy định chuyên ngành khác.

Bởi vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là “giá thuê đất bao nhiêu”, mà trước hết phải là: ai có quyền cho thuê; quyền sử dụng đất hiện tại có hợp pháp hay không; mục đích sử dụng đất có phù hợp với dự án; quy hoạch có cho phép triển khai công trình; điều kiện xây dựng, phòng cháy, chữa cháy, môi trường đã được đáp ứng đến đâu.

Một hợp đồng có thể được ký rất nhanh. Nhưng nếu chủ thể ký hợp đồng không có đầy đủ quyền đối với tài sản hoặc khu đất không đủ điều kiện triển khai dự án, hậu quả có thể kéo dài nhiều năm.

Từ những trường hợp thực tiễn được đưa ra tại tọa đàm, khái niệm Legal Due Diligence – thẩm định pháp lý được nhắc đến nhiều lần.

Đây có lẽ là một trong những nội dung thiết thực nhất của buổi làm việc.

Thay vì vội vàng thanh toán một khoản tiền lớn ngay sau khi tìm được địa điểm, nhà đầu tư cần dành một khoảng thời gian hợp lý để luật sư kiểm tra hồ sơ pháp lý của khu đất, quyền của bên cho thuê hoặc chuyển nhượng, tình trạng quy hoạch, giấy phép xây dựng, yêu cầu về môi trường, phòng cháy, chữa cháy và các điều kiện đầu tư có liên quan.

Trong đầu tư xuyên biên giới, vài tuần thẩm định kỹ lưỡng đôi khi có thể giúp tránh nhiều năm tranh chấp.

Quy tắc xuất xứ: Đặt nhà máy ở Việt Nam chưa có nghĩa hàng hóa có xuất xứ Việt Nam

Một nội dung khác thu hút nhiều sự quan tâm là quy tắc xuất xứ hàng hóa.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc và nhiều doanh nghiệp tìm cách phân bổ các công đoạn sản xuất sang nhiều quốc gia khác nhau.

Điểm được nhấn mạnh tại tọa đàm là việc chuyển một khâu lắp ráp hoặc đặt một nhà máy tại Việt Nam không đồng nghĩa với việc sản phẩm đương nhiên được coi là có xuất xứ Việt Nam.

Xuất xứ phải được xác định theo các tiêu chí pháp lý cụ thể, tùy thuộc từng hiệp định thương mại, từng thị trường nhập khẩu và từng loại hàng hóa.

Doanh nghiệp vì vậy phải quan tâm đến tỷ lệ giá trị gia tăng, nguồn gốc nguyên liệu, mức độ gia công, chuyển đổi mã số hàng hóa và hệ thống chứng từ chứng minh quá trình sản xuất.

Nếu cấu trúc chuỗi cung ứng được thiết kế chỉ nhằm thay đổi hình thức bên ngoài của xuất xứ mà không tạo ra sự chuyển đổi thực chất, rủi ro về hải quan, thuế và thương mại có thể rất lớn.

Một giải pháp được trao đổi là tổ chức chuỗi cung ứng kép, theo đó doanh nghiệp không nhất thiết phải chuyển toàn bộ dây chuyền sản xuất sang quốc gia khác, nhưng phải xác định những công đoạn tạo ra giá trị thực chất và tổ chức lại chuỗi cung ứng sao cho vừa đáp ứng yêu cầu sản xuất, vừa tuân thủ quy tắc xuất xứ áp dụng.

Từ góc độ pháp lý, đây là vấn đề mà luật sư cần phối hợp chặt chẽ với chuyên gia thuế, hải quan và chuỗi cung ứng. Một quyết định sản xuất tưởng như thuần túy về kinh tế có thể quyết định toàn bộ vị thế pháp lý của sản phẩm khi bước qua biên giới.

Dữ liệu – một lớp tuân thủ mới

Nếu đất đai và xuất xứ là những vấn đề khá quen thuộc trong đầu tư quốc tế, thì bảo vệ dữ liệu lại là một lớp rủi ro mới đang ngày càng trở nên quan trọng.

Các diễn giả cảnh báo doanh nghiệp khi hoạt động tại thị trường nước ngoài phải chú ý đến cách thu thập, lưu trữ, sử dụng và chuyển dữ liệu, đặc biệt là dữ liệu cá nhân.

Một doanh nghiệp sản xuất hiện đại không chỉ vận hành bằng máy móc. Hệ thống nhân sự, khách hàng, quản trị chuỗi cung ứng, thương mại điện tử và nền tảng công nghệ đều tạo ra lượng dữ liệu lớn.

Khi dữ liệu được truyền giữa công ty mẹ và công ty con tại các quốc gia khác nhau, câu chuyện không còn đơn thuần là kỹ thuật mà trở thành một vấn đề pháp lý xuyên biên giới.

Đây cũng là lý do hoạt động tư vấn tuân thủ ngày càng mở rộng phạm vi. Luật sư doanh nghiệp hiện nay không chỉ đọc hợp đồng hay xử lý tranh chấp mà phải hiểu cả quản trị dữ liệu, an ninh thông tin và cấu trúc vận hành số của khách hàng.

Quảng Tây – Hải Nam và câu chuyện tổ chức lại dòng hàng, dòng vốn

Phần cuối tọa đàm mở rộng sang câu chuyện kết nối giữa Quảng Tây và Hải Nam trong quá trình hình thành các hành lang kinh tế mới.

Các ý kiến trao đổi cho thấy nếu Quảng Tây có lợi thế về vị trí tiếp giáp ASEAN trên đất liền thì Hải Nam lại được nhìn nhận từ góc độ cảng biển, thương mại tự do và kết nối dòng vốn.

Trong cấu trúc này, logistics, thương mại và tài chính không tồn tại tách biệt. Dòng hàng muốn đi nhanh cần có cảng và hành lang vận tải; dòng vốn muốn vận hành hiệu quả cần có cơ chế tài chính; còn toàn bộ hệ thống đó muốn ổn định lại cần một nền tảng pháp lý đủ khả năng kiểm soát rủi ro.

Đây cũng là điểm khiến phiên tọa đàm vượt ra ngoài khuôn khổ của một cuộc trao đổi pháp luật thuần túy.

Phía sau từng câu chuyện về cảng biển, logistics hay tài khoản thương mại tự do là câu hỏi về cấu trúc pháp lý của giao dịch, kiểm soát ngoại hối, hợp đồng, thuế, bảo lãnh, giải quyết tranh chấp và trách nhiệm của các bên.

“Đi xa” và “đi vững”

Khi phiên tọa đàm đi đến phần cuối, những nội dung tưởng như rời rạc – đầu tư, đất đai, xuất xứ, dữ liệu, logistics và dòng vốn – dần kết nối thành một bức tranh chung.

Đầu tư xuyên biên giới thực chất là quá trình doanh nghiệp bước vào một hệ thống quy tắc mới.

Mỗi quyết định đều có thể mang theo một hệ quả pháp lý: lựa chọn địa điểm đặt nhà máy, ký một hợp đồng thuê đất, mua nguyên liệu từ đâu, bố trí công đoạn sản xuất ở quốc gia nào, chuyển dữ liệu về trụ sở chính hay điều phối vốn giữa các công ty thành viên.

Do đó, năng lực cạnh tranh quốc tế của doanh nghiệp không chỉ được quyết định bởi vốn, công nghệ hay thị trường. Năng lực tuân thủ cũng là một loại năng lực cạnh tranh.

Với luật sư, điều này đồng nghĩa với một sự thay đổi trong vai trò nghề nghiệp.

Luật sư không chỉ là người giải quyết tranh chấp mà ngày càng phải trở thành người đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc thiết kế giao dịch, tổ chức mô hình đầu tư, quản trị rủi ro và dự liệu những tình huống có thể phát sinh.

Đây cũng là điểm nối khá rõ giữa chương trình buổi sáng và phiên làm việc buổi chiều.

Buổi sáng, các diễn giả nói về xây dựng mạng lưới dịch vụ pháp lý Trung Quốc – ASEAN, trọng tài quốc tế, hòa giải, pháp trị số và đào tạo luật sư đối ngoại.

Buổi chiều, những khái niệm đó được đặt vào các tình huống cụ thể: một nhà máy ở Việt Nam, một lô hàng xuất khẩu, một hệ thống dữ liệu xuyên biên giới, một dòng vốn đầu tư hay một tranh chấp thương mại.

Pháp luật từ những khái niệm ở hội trường đã đi thẳng vào hoạt động kinh doanh.

Kết thúc chương trình buổi chiều tại Công ty Luật Vạn Ích, điều đọng lại không chỉ là những thỏa thuận hợp tác hay những bài tham luận chuyên môn.

Quan trọng hơn là một nhận thức khá rõ: trong bối cảnh chuỗi cung ứng và dòng vốn quốc tế tiếp tục dịch chuyển, doanh nghiệp có thể lựa chọn nhiều con đường để “đi ra ngoài”, nhưng để đi xa và đi vững, yếu tố pháp trị và tuân thủ phải được đặt ngay từ điểm xuất phát.

Đối với Đoàn công tác Liên đoàn Luật sư Việt Nam, những trao đổi trong buổi chiều cũng gợi mở nhiều vấn đề trực tiếp liên quan đến hoạt động hành nghề. Khi dòng đầu tư Trung Quốc – Việt Nam và giao dịch trong khu vực ASEAN ngày càng gia tăng, luật sư Việt Nam không chỉ cần hiểu sâu pháp luật trong nước mà còn phải nâng cao khả năng làm việc trong môi trường pháp lý đa quốc gia, phối hợp với đồng nghiệp nước ngoài và tham gia vào dự án từ những bước đầu tiên.

Đó có lẽ cũng là ý nghĩa thực chất nhất của những cuộc gặp gỡ nghề nghiệp tại Nam Ninh: không chỉ để biết nhau, mà để hiểu hệ thống pháp luật của nhau; không chỉ để trao đổi kinh nghiệm, mà từng bước xây dựng khả năng phối hợp trong những vụ việc thực tế.

Một ngày làm việc dài của Đoàn công tác tại Nam Ninh vì thế khép lại với hai góc nhìn bổ sung cho nhau. Buổi sáng là câu chuyện về cơ chế và mạng lưới hợp tác pháp lý khu vực. Buổi chiều là câu chuyện về những rủi ro pháp lý cụ thể trong từng quyết định đầu tư.

Giữa hai câu chuyện ấy là vai trò ngày càng rõ nét của luật sư trong dòng chảy kinh tế Trung Quốc – ASEAN: kết nối pháp luật, quản trị rủi ro và góp phần tạo dựng sự an toàn pháp lý cho những giao dịch vượt qua biên giới quốc gia.

Luật sư LÊ CAO LONG

Ủy viên Ban Thường vụ Liên đoàn Luật sư Việt Nam.