Hội thảo đóng góp ý kiến đối với Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Tham dự và chủ trì Hội thảo có Tiến sĩ, Luật sư Đỗ Ngọc Thịnh, Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam; Tiến sĩ, Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, cùng các luật sư thuộc Đoàn Luật sư TP. Hà Nội tham dự trực tiếp và trực tuyến.

Mở đầu buổi Hội thảo, Ban Tổ chức đã giới thiệu những nội dung trọng tâm của Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và đề nghị các luật sư tập trung góp ý đối với những quy định còn có nhiều ý kiến khác nhau, cũng như những vấn đề phát sinh trong quá trình áp dụng pháp luật.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Luật sư Nguyễn Xuân Anh, Chánh Văn phòng Liên đoàn Luật sư Việt Nam cho biết, sau gần 10 năm thi hành, Bộ luật Hình sự đã bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, đòi hỏi phải được sửa đổi, bổ sung nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Việc xây dựng Bộ luật Hình sự (sửa đổi) nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về công tác phòng, chống tội phạm, đồng thời bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật gắn với chính sách nhân đạo, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước và giữ vững trật tự, an toàn xã hội.

Mở đầu phiên thảo luận, Luật sư Nguyễn Thanh Tùng, Công ty luật TNHH JV Law cho rằng Dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện về kỹ thuật lập pháp.

Cụ thể, tại Điều 52 Bộ luật Hình sự đã quy định các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, tuy nhiên nhiều điều luật vẫn tiếp tục sử dụng các tình tiết này để định khung hình phạt, dẫn đến sự trùng lặp. Luật sư đề nghị rà soát, thống nhất quy định nhằm bảo đảm tính khoa học và đồng bộ của Bộ luật.

Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam đưa ra ý kiến góp ý đối với Dự thảo Bộ luật Hình sự, tập trung vào một số quy định còn chưa rõ và đề xuất tiếp tục nghiên cứu để bảo đảm tính khả thi khi áp dụng trong thực tiễn.

Theo GS.TS Đỗ Ngọc Quang, Dự thảo lần này chủ yếu sửa đổi về mặt kỹ thuật, trong khi nhiều vấn đề mang tính nền tảng của Bộ luật Hình sự vẫn chưa được nghiên cứu điều chỉnh toàn diện.

Đối với việc bỏ điểm a khoản 1 Điều 3 của Dự thảo, GS.TS Đỗ Ngọc Quang bày tỏ sự đồng tình, cho rằng đây là nguyên tắc thuộc lĩnh vực tố tụng hình sự chứ không phải nguyên tắc của pháp luật hình sự. Bên cạnh đó, GS.TS Đỗ Ngọc Quang cũng đề nghị cần làm rõ khái niệm “ngoan cố chống đối” trong nguyên tắc xử lý của Bộ luật Hình sự.

Theo ông, hiện nay chưa có văn bản pháp luật giải thích cụ thể nội hàm của khái niệm này, trong khi thực tiễn xét xử có trường hợp bị can, bị cáo thực hiện quyền không khai báo hoặc không nhận tội nhưng lại bị đánh giá là không thành khẩn khai báo, ảnh hưởng đến việc áp dụng pháp luật. Vì vậy, nếu tiếp tục giữ quy định này thì cần quy định rõ tiêu chí áp dụng.

Đồng thời, GS.TS Đỗ Ngọc Quang cho rằng cần nghiên cứu sửa đổi quy định về tổng hợp hình phạt tại Điều 56 của Dự thảo theo hướng bảo đảm nguyên tắc công bằng và bình đẳng trước pháp luật. Việc giới hạn mức hình phạt tù có thời hạn tối đa là 30 năm trong mọi trường hợp có thể dẫn đến bất cập khi xét xử các bị cáo thực hiện nhiều tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, ông cũng cho rằng cần xem xét lại chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, bởi việc xác định lỗi của pháp nhân trên thực tế còn gặp nhiều khó khăn.

Ngoài ra, GS.TS Đỗ Ngọc Quang đánh giá cao việc Dự thảo mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội phạm, đặc biệt là các tội phạm về kinh tế và tham nhũng. Theo ông, việc tăng cường áp dụng hình phạt tiền sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, đồng thời thể hiện chính sách hình sự nhân văn hơn đối với các loại tội phạm này.

Góp ý tại Hội thảo, Luật sư Trần Thị Trâm, Công ty luật TNHH Levina bày tỏ sự đồng tình với sự cần thiết sửa đổi Bộ luật Hình sự, đồng thời thống nhất với quan điểm của GS.TS Đỗ Ngọc Quang về việc tiếp tục duy trì hình phạt tử hình đối với tội chống loài người và tội phạm chiến tranh.

Từ thực tiễn hành nghề, Luật sư Trần Thị Trâm cho rằng Dự thảo cần bổ sung các quy định liên quan đến tài sản số và tài sản ảo. Theo Luật sư, hiện nay các giao dịch liên quan đến tiền mã hóa và tài sản số diễn ra ngày càng phổ biến, tuy nhiên khi phát sinh tranh chấp hoặc thiệt hại thì pháp luật vẫn chưa có cơ chế xử lý đầy đủ. Bên cạnh đó, Luật sư cũng đề nghị nghiên cứu sửa đổi quy định về tội cưỡng đoạt tài sản theo hướng chỉ xử lý đối với giá trị tài sản thực tế đã chiếm đoạt.

Đối với các quy định liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), Luật sư Hoàng Minh Hiển, Phó Chủ nhiệm Đoàn luật sư TP. Hà Nội đề nghị Dự thảo bổ sung các khái niệm pháp lý như “trí tuệ nhân tạo”, “hệ thống AI”, “mô hình AI”, “Deepfake”, “Agent AI”, “dữ liệu huấn luyện AI” và “nội dung do AI tạo ra”. Đồng thời, cần quy định rõ nguyên tắc xác định trách nhiệm hình sự của người thiết kế, huấn luyện, triển khai hoặc điều khiển hệ thống AI khi AI được sử dụng làm công cụ thực hiện tội phạm.

Theo Luật sư Hoàng Minh Hiển, Dự thảo cũng cần bổ sung quy định về thẩm quyền xử lý các hành vi phạm tội có yếu tố xuyên biên giới và ghi nhận dữ liệu điện tử do AI tạo ra là đối tượng của hành vi phạm tội cũng như căn cứ xác định thiệt hại khi đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật tố tụng.

Phát biểu tại Hội nghị, Luật sư Lê Đăng Tùng góp ý đối với quy định bổ sung Điều 17a về nhóm tội phạm có tổ chức. Theo Luật sư, Dự thảo cần làm rõ mối quan hệ giữa quy định này với chế định đồng phạm tại Điều 17 để tránh chồng chéo và bảo đảm tính thống nhất của Bộ luật.

Góp ý về quy định miễn trách nhiệm hình sự, Luật sư Nguyễn Thị Ngân, Công ty luật TNHH Phúc Thành cho rằng ngoài việc xem xét yếu tố khắc phục hậu quả, cơ quan tiến hành tố tụng cũng cần đánh giá thiện chí, mức độ hợp tác và sự chủ động bồi thường của người phạm tội. Bên cạnh đó, Luật sư tiếp tục đề nghị nghiên cứu lại quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại do việc xác định lỗi của pháp nhân trong thực tiễn vẫn còn nhiều vướng mắc.

Đối với quy định về “thu lợi bất chính”, Luật sư Lê Thị Hồng Vân cho rằng Dự thảo cần quy định cụ thể ngay trong Bộ luật thay vì chờ văn bản hướng dẫn, bởi đây là căn cứ quan trọng được áp dụng thường xuyên trong thực tiễn xét xử và ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định trách nhiệm hình sự cũng như quyết định hình phạt.

Đối với một số quy định liên quan đến việc khắc phục hậu quả và các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, Luật sư Nguyễn Thanh Tùng cho rằng trong trường hợp tài khoản của người phạm tội đã bị cơ quan tiến hành tố tụng phong tỏa nhưng số tiền trong tài khoản đủ để khắc phục toàn bộ thiệt hại thì cần được xem là đã thực hiện nghĩa vụ khắc phục hậu quả. Đồng thời, đối với trường hợp người vi phạm đã chủ động khắc phục toàn bộ hậu quả trước khi khởi tố vụ án thì khoản tiền này không nên được sử dụng làm căn cứ xác định khung hình phạt tăng nặng.

Bên cạnh đó, Luật sư Nguyễn Thanh Tùng cũng đề nghị Dự thảo cần quy định rõ khái niệm “bỏ trốn”. Theo Luật sư, thực tiễn phát sinh nhiều trường hợp người có liên quan xuất cảnh hợp pháp trước khi có quyết định khởi tố, sau đó bị truy nã nhưng bản thân họ không biết mình đã trở thành đối tượng bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Vì vậy, việc làm rõ khái niệm này sẽ góp phần bảo đảm tính thống nhất trong quá trình áp dụng pháp luật.

Bày tỏ thêm quan điểm về hình phạt tử hình, GS.TS Đỗ Ngọc Quang đề nghị nghiên cứu lại quy định về hình phạt tử hình trong Dự thảo. Theo đó, ông cho rằng chỉ nên giữ hình phạt tử hình đối với tội giết người, đồng thời nghiên cứu thay thế hình phạt tử hình bằng tù chung thân đối với một số tội danh khác nhằm phù hợp với xu hướng hoàn thiện chính sách hình sự và bảo đảm quyền con người.

Đối với các hành vi bạo lực gia đình, GS.TS Đỗ Ngọc Quang cho rằng thực tiễn xảy ra khá phổ biến nhưng việc xử lý hình sự còn gặp nhiều khó khăn do phụ thuộc vào tỷ lệ tổn thương cơ thể. Vì vậy, cần nghiên cứu bổ sung quy định về tội danh hoặc cơ chế xử lý phù hợp để tăng cường bảo vệ nạn nhân của hành vi bạo lực gia đình.

Liên quan đến hình phạt tiền, GS.TS Đỗ Ngọc Quang đánh giá việc mở rộng áp dụng hình phạt tiền trong Dự thảo là một bước tiến tích cực. Tuy nhiên, ông đề xuất chỉ nên quy định mức tiền phạt tối thiểu, còn mức tối đa cần được xác định trên cơ sở khả năng tài chính của người phạm tội nhằm bảo đảm tính khả thi và hiệu quả của hình phạt.

Góp ý về một số quy định cụ thể, GS.TS Đỗ Ngọc Quang cũng đề nghị sửa đổi Điều 219 theo hướng sử dụng thuật ngữ “tài sản công” thay cho “tài sản nhà nước” để bảo đảm thống nhất với quy định của pháp luật hiện hành, đặc biệt là Bộ luật Dân sự và Luật Quản lý, sử dụng tài sản công. Đồng thời, ông cho rằng nguồn của pháp luật hình sự không chỉ giới hạn ở Bộ luật Hình sự mà còn cần được nghiên cứu trong mối quan hệ với các luật chuyên ngành có liên quan.

Phát biểu kết luận Hội thảo, Tiến sĩ, Luật sư Đỗ Ngọc Thịnh, Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam đánh giá cao tinh thần trách nhiệm và những ý kiến đóng góp tâm huyết, có giá trị của các luật sư đối với Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Chủ tịch Liên đoàn đề nghị các luật sư tiếp tục nghiên cứu, gửi thêm ý kiến bằng văn bản về Liên đoàn Luật sư Việt Nam để Ủy ban Xây dựng pháp luật tổng hợp, hoàn thiện báo cáo trình cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Tiến sĩ, Luật sư Đỗ Ngọc Thịnh nhấn mạnh, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện chính sách hình sự của Nhà nước. Vì vậy, các ý kiến góp ý cần được nghiên cứu, tiếp thu một cách đầy đủ, khách quan, góp phần xây dựng Bộ luật Hình sự (sửa đổi) bảo đảm tính thống nhất, khả thi, phù hợp với yêu cầu thực tiễn và đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.